Rok na odwołanie darowizny z powodu niewdzięczności

Polskie prawo dopuszcza odwołanie darowizny nawet wtedy, gdy została już wykonana. Warunkiem jest rażąca niewdzięczność obdarowanego wobec darczyńcy. Tak wynika z art. 898 kodeksu cywilnego. Uprawnienie to nie jest jednak bezterminowe. Zgodnie z art. 899 paragraf trzeci kodeksu cywilnego darczyńca ma na odwołanie darowizny tylko rok od dnia, w którym dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Roczny termin jest nieprzekraczalny. Po jego upływie możliwość skutecznego odwołania darowizny wygasa. Nie chodzi o rok od zdarzenia, ale o rok od chwili, w której darczyńca realnie zyskał wiedzę o konkretnym zachowaniu obdarowanego, które uznaje za rażąco niewdzięczne.

Czym jest rażąca niewdzięczność obdarowanego

Rażąca niewdzięczność to nie każde przykre czy niegrzeczne zachowanie obdarowanego. W orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi o zachowania szczególnie naganne. Są to na przykład przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci darczyńcy, poważne zniewagi, uporczywe krzywdzenie, odmowa pomocy w sytuacji koniecznej czy działania w oczywisty sposób sprzeczne z podstawowymi zasadami lojalności rodzinnej.

Oceniając niewdzięczność, sąd bada całokształt relacji stron, okoliczności zdarzenia oraz jego ciężar gatunkowy. Nie każda kłótnia rodzinna czy pojedyncza obraźliwa wypowiedź uzasadnia odwołanie darowizny.

Roczny termin na odwołanie darowizny

Kluczowe znaczenie ma roczny termin z art. 899 paragraf trzeci kodeksu cywilnego. Biegnie on od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o zachowaniu obdarowanego świadczącym o rażącej niewdzięczności. Jest to termin prawa materialnego. Nie podlega przywróceniu i nie ulega wydłużeniu przez prowadzenie innych postępowań, w szczególności karnych.

W praktyce oznacza to, że darczyńca nie może czekać przez lata na prawomocny wyrok skazujący obdarowanego, jeśli już wcześniej wie o jego zachowaniu. Wyrok karny potwierdza fakt, ale nie przesuwa początku biegu terminu do odwołania darowizny.

Sprawa przed Sądem Najwyższym

W opisanej sprawie darczyńcy przekazali nieruchomość krewnej w drodze darowizny. Po kilku latach zdecydowali się ją odwołać i zażądali zwrotu nieruchomości. Jako przykład rażącej niewdzięczności wskazali pobicie jednego z darczyńców przez obdarowaną. Zdarzenie to zakończyło się prawomocnym wyrokiem skazującym z czerwca dwa tysiące siedemnastego roku.

Oświadczenie o odwołaniu darowizny zostało jednak złożone dopiero w lipcu dwa tysiące dwudziestego pierwszego roku. Sąd okręgowy mimo tak znacznego upływu czasu uwzględnił powództwo i nakazał zwrot nieruchomości. Uznał, że doszło do rażącej niewdzięczności, a darczyńcy mogą powoływać się na wyrok karny.

Sąd apelacyjny w Białymstoku zmienił to rozstrzygnięcie i oddalił powództwo. Wskazał, że wyrok skazujący zapadł znacznie wcześniej niż rok przed złożeniem oświadczenia o odwołaniu darowizny. Darczyńcy uchybili więc terminowi z art. 899 paragraf trzeci kodeksu cywilnego.

Darczyńcy złożyli skargę kasacyjną, zarzucając między innymi nieprawidłowe przeprowadzenie dowodu z zeznań pozwanej. Sąd Najwyższy nie podzielił tych zarzutów. Podkreślił, że.

1. To na darczyńcach ciążył obowiązek wykazania rażącej niewdzięczności oraz zachowania rocznego terminu.

2. Ustalenia sądów niższych instancji dotyczące dat oraz przebiegu zdarzeń są wiążące w postępowaniu kasacyjnym.

3. Skoro z materiału dowodowego wynikało jednoznacznie, że termin na odwołanie darowizny upłynął, dodatkowe przesłuchanie pozwanej nie mogło zmienić rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy potwierdził, że uprawnienie do odwołania darowizny jest ograniczone sztywnym rocznym terminem. Późniejsze zachowania obdarowanej, takie jak obraźliwe wiadomości mailowe, w ocenie sądów nie osiągały stopnia rażącej niewdzięczności i nie stanowiły samodzielnej podstawy do kolejnego liczenia terminu.

Sygnatura sprawy to I CSK 5/ 2.

Wnioski praktyczne dla darczyńców

Po pierwsze, osoba, która rozważa odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności, powinna działać szybko i świadomie. Roczny termin należy liczyć od dnia, w którym darczyńca rzeczywiście dowiedział się o niewdzięcznym zachowaniu, a nie od dnia wyroku karnego lub formalnego potwierdzenia zdarzenia.

Po drugie, nie warto liczyć na to, że sąd potraktuje postępowanie karne jako przyczynę zawieszenia lub wydłużenia terminu. Oczekiwanie na rozstrzygnięcie karne może doprowadzić do utraty możliwości odwołania darowizny.

Po trzecie, samo naganne zachowanie obdarowanego nie zawsze wystarczy. Musi ono spełniać kryterium rażącej niewdzięczności, a darczyńca powinien zebrać i przedstawić sądowi silny materiał dowodowy potwierdzający zarówno zachowanie obdarowanego, jak i dochowanie terminu.

Podsumowanie

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności jest możliwe, ale tylko w ściśle określonych ramach. Zgodnie z art. 899 paragraf trzeci kodeksu cywilnego darczyńca ma rok od dnia, w którym dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Termin ten nie ulega przedłużeniu przez postępowanie karne ani przez oczekiwanie na wyrok skazujący.

W sprawie rozpoznanej przez Sąd Najwyższy darczyńcy próbowali odwołać darowiznę nieruchomości po kilku latach od pobicia jednego z nich przez obdarowaną, mimo że wyrok karny zapadł znacznie wcześniej. Sądy uznały, że roczny termin minął, a późniejsze obraźliwe wiadomości nie stanowiły osobnej, rażącej niewdzięczności. W praktyce oznacza to, że darczyńca, który chce odwołać darowiznę, musi szybko reagować na niewdzięczne zachowanie obdarowanego, precyzyjnie pilnować terminu i dobrze udokumentować swoje roszczenie.